काठमाडौंको तारकेश्वरमा लागूऔषध नियन्त्रण ब्यूरोले हवाई फायर गर्दै खैरो हिरोइनसहित कारोबारीलाई पक्राउ गरेको घटनाले नेपालमा संगठित अपराध र अवैध धन्दाको विस्तार कति भयावह छ भन्ने तथ्यलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ। प्रहरीको यो कारबाही सुरक्षा सतर्कताका हिसाबले सराहनीय भए तापनि यस्ता घटनाले अपराध नियन्त्रणको परम्परागत शैलीको सीमालाई पनि उजागर गर्दछ। लागूऔषध जस्ता गैरकानुनी कारोबार, अवैध हतियारको प्रयोग र संगठित अपराधको जग केवल भौतिक तस्करीमा मात्र टिकेको हुँदैन, यसको मुख्य जीवनरेखा भनेको अनौपचारिक तथा असीमित नगद कारोबार हो। जबसम्म अपराधबाट आर्जित पैसालाई सहजै प्रणालीभित्र चलाउन सकिन्छ, तबसम्म प्रहरीको भौतिक कारबाहीले मात्र यस्ता सञ्जाललाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्न सक्दैन। यस परिप्रेक्ष्यमा लागूऔषध जस्ता गम्भीर अपराधको जरा उखेल्न नोट खारेजी अर्थात् डिमोनेटाइजेशन र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको अनिवार्य कार्यान्वयन एक निर्णायक आर्थिक हतियार बन्न सक्छ।
लागूऔषधको अवैध व्यापार पूर्ण रूपमा भौतिक नगदमा आधारित हुन्छ। कालोबजारी, हतियार खरिद र लागूऔषधको ओसारपसारमा संलग्न गिरोहले बैंकिङ प्रणालीभन्दा बाहिर रहेर नगद नोट प्रयोग गर्छन्। तारकेश्वरमा देखिएको जस्तै भूमिगत कारोबारमा कागजी नोटहरू ओसारपसार गर्न र लुकाउन सहज हुने भएकाले अपराधीहरूका लागि नगद नै सबैभन्दा सुरक्षित माध्यम बन्छ। यदि देशमा बैंक नोटहरू पूर्ण रूपमा खारेज गर्ने वा सीमित गर्ने नीति ल्याउने हो भने यस्ता आपराधिक गिरोहको आर्थिक मेरुदण्ड नै भाँचिन्छ। डिजिटल प्रणालीमा प्रत्येक आर्थिक कारोबारको अभिलेख रहने भएकाले शंकास्पद र ठूलो रकमको सट्टापट्टा तुरुन्तै अनुगमन निकायको नजरमा पर्छ। जसले गर्दा अपराधीहरूले अवैध धन्दाबाट कमाएको रकम प्रणालीमा भित्र्याउन पाउँदैनन् र उनीहरूको आर्थिक सञ्जाल स्वतः निष्क्रिय हुन पुग्छ।
संसारका धेरै देशहरूमा आपराधिक अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउन र अवैध नगदको प्रवाह रोक्न नोटको निष्कासन रोक्ने वा खारेज गर्ने रणनीति अपनाइएको छ। नोट खारेजीले केवल कालोधन र भ्रष्टाचारलाई मात्र रोक्दैन, यसले लागूऔषध र अवैध हतियारको कालोबजारी गर्नेहरूलाई पनि प्रत्यक्ष धक्का दिन्छ। बैंक खाता मार्फत मात्र ठूलो रकमको कारोबार सम्भव हुने वातावरण बनेमा वित्तीय गुप्तचर निकाय र कानुन कार्यान्वयन गर्ने संस्थाहरूले आपराधिक गतिविधिबाट सिर्जित पैसाको स्रोत पछ्याउन सजिलो हुन्छ। जब कुनै अपराधको आर्थिक लाभ उठाउन असम्भवप्रायः बन्छ, तब अपराध गर्ने जोखिम र लागत दुवै बढेर जान्छ, जसले अन्ततः यस्ता गतिविधिमा स्वतः कमी ल्याउँछ।
प्रहरीले गोली चलाएर वा भौतिक बल प्रयोग गरेर अपराधी समात्नु तात्कालिक नियन्त्रणको उपाय मात्र हो। दीर्घकालीन समाधानका लागि भने राज्यले अपराध फस्टाउने वातावरण नै समाप्त पार्नुपर्छ। तारकेश्वरको घटनाले हामीलाई के स्पष्ट पारेको छ भने भौतिक सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाउनुका साथै आर्थिक प्रणालीलाई पारदर्शी र प्रविधियुक्त बनाउनु उत्तिकै आवश्यक छ। नोटको खारेजी र क्यासलेस अर्थतन्त्रतर्फको यात्राले लागूऔषध कारोबारीहरूको अवैध पुँजीलाई कागजको खोस्टोमा परिणत गरिदिन्छ। तसर्थ, लागूऔषध र संगठित अपराधको सञ्जाललाई सधैंका लागि ध्वस्त पार्न राज्यले आर्थिक सुधारको यो साहसिक कदम चाल्नु अति आवश्यक भइसकेको छ।
