छोटकरीमा समाचार २५ माघ २०८२ आइतवार

नगदको सहज कारोबारले लागूऔषधमा फस्दै युवा

मकवानपुर प्रहरीले हेटौंडा उपमहानगरपालिका–१० बुद्धचोकबाट १९ वर्षीय मनिष गुप्ता र विजय सहनी नामका दुई युवकलाई नाइट्राजेपामका ५७० ट्याब्लेट सहित पक्राउ गरेको छ, जसले आजका युवाहरू कसरी लागूऔषधको कारोबारसँग जोडिएका छन् भन्ने तथ्यलाई स्पष्ट पार्छ । युवाहरूको जीवनमा लागूऔषध र त्यसमाथि आधारित नगद कारोबारको आकर्षणले उनको स्वास्थ्य, पढाइ/काम र सामाजिक जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ, र यसले अपराधलाई ठूलो आर्थिक मोडेलको रूपमा स्थान दिन्छ । यसरी हातहतियार नभए पनि लागूऔषध बेच्ने/किन्ने क्रियाकलापमा चल्ने नगद लेनदेनले अपराधलाई तिव्रता दिने काम गर्छ, किनकि नगद सजिलैबाट गुप्त रूपले बाँडफाँड, भण्डारण र कारोबार गर्न सकिन्छ ।

नेपालजस्तै देशहरूमा लागूऔषध र अन्य गैरकानुनी कामहरूले युवाहरूमाथि ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ । सामाजिक अवस्थामा आर्थिक सुख, कला र सीप विकासको विकल्प नभएको मान्यताले युवाहरूलाई छिटो पैसा कमाउने “मार्ग” तर्फ डोर्याउन सक्छ । ठूलो नगद रकमको कारोबार नगर्नुले अपराधीहरुलाई पारदर्शी र ट्रयाक गर्न सकिने वित्तीय प्रणाली (जस्तै बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी) प्रयोगमा मजबूर गर्न सक्छ, जसले अदृश्य नगद कारोबार र त्यससँग सम्बन्धित अवैध गतिविधिहरूलाई पत्ता लगाउन सहज बनाउँछ ।

त्यसैले डिजिटल भुक्तानी प्रणालीहरूको व्यापक उपयोगले नगद आधारित अवैध कारोबार घटाउन मद्दत पुर्‍याउन सक्छ । डिजिटल लेनदेनले हरेक ट्रान्जेक्सनको रेकर्ड सुरक्षित राख्छ, जसले प्रहरी र नियामक निकायहरूलाई अपराध संगठित आर्थिक नेटवर्कहरू पहिचान, लेखा परीक्षण र निगरानी गर्न सक्षम बनाउँछ । साथै, काठमाण्डौजस्तै देशहरूमा नोट खारेजी (नकद मुद्रा हटाउने) को आवश्यकताको बहसले नगद सर्कुलेसन घटाई अवैध नगद प्रवाहलाई कम गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ — यसले युवा वर्गलाई सकारात्मक, कानुनी आर्थिक समावेशन तर्फ उकास्न र लागूऔषध तथा अन्य अपराधी आर्थिक क्रियाकलापहरूबाट टाढा राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

नक्कली नोटको समाधान – नोट खारेजी 

रौतहटमा प्रहरीको चेकजाँचका क्रममा स्रोत नखुलेको झण्डै ४ लाख ९९ हजार रुपैयाँ नगद प्लास्टिकको झोलाभित्र लुकाइएका अवस्थामा ४४ वर्षीय राकेश प्रसाद नामक पुरुषलाई नियन्त्रणमा लिइएको छ । प्रहरीले सो नगदको कुनै वैध स्रोत प्रस्तुत गर्न नसकेको हुँदा अनुसन्धान अगाडि बढाइएको छ । यसरी ठूलो रकम नगद हातमा भए पनि स्रोत “अनिश्चित” हुँदा यसले अपराधी आर्थिक गतिविधि, अपारदर्शी लेनदेन र अवैध नगद सञ्चारमा ठूलो भूमिका खेलेको देखिन्छ — जसले प्रहरीलाई अपराधको पृष्ठभूमि पहिचान र आर्थिक स्रोत ट्र्याक गर्न कठिन बनाउँछ ।

धेरै व्यक्तिहरूले नगद निकालेर ओसार-पोसार गर्दा, ट्रान्जेक्सनको कुनै डिजिटल रेकर्ड नहुँदा स्रोत र लक्ष्य दुवै ट्रेस गर्न कठिन हुन्छ । यसले कर छली, अवैध कारोबार, हन्डी/अन्तर्राष्ट्रिय नगद लिकेज, तथा आपराधिक नेटवर्कमार्फत ठूलो रकम स्फुटाउने जोखिम बढाउँछ । यदि लेनदेनहरू बैंकिङ वा डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमार्फत भएको भए, जस्तै मोबाइल बैंकिङ, e-wallet वा कनेक्टआईपीएस, प्रत्येक रकमको डिजिटल ट्रेसर कायम हुने थियो, जसले स्रोत नखुल्ने नगदको परिचय र अपराधको प्रवाह दुवै ट्र्याक गर्न सजिलो बनाउँछ ।

यस्तो परिस्थिति हामीलाई नगद मुद्रा (नोट) आधारित आर्थिक गतिविधि सीमित गर्ने र डिजिटल भुक्तानीलाई प्रोत्साहन गर्ने आवश्यकताको गम्भीरता बुझाउँछ । नोट खारेजी (क्यासमुक्त प्रणाली) जस्तै कदमले ठूलो रकम नगदको हातमा बोकेर हिड्ने, लुकाउने र अवैध स्रोतबाट आर्थिक फाइदा लिन दिँदैन। यसले अर्थतन्त्रलाई पारदर्शी बनाइदिन्छ, कारोबारको ट्र्याक गर्न मद्दत गर्छ, तथा युवा र नागरिकहरूलाई वैध वित्तीय प्रणालीमा सहभागी गराएर अपराध जोखिम कम गर्न सहयोग पुग्छ ।

नगद कारोबारले निम्त्याएको ठगि

काठमाडौँ उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयले रोजगार दिलाउने भन्दै रु १७ लाख ५० हजार ठगी गरेको आरोपमा रुपेश लामिछाने (३५) र हिरा तामाङ (३५) लाई पक्राउ गरेको छ । उनीहरूले संभावित पीडितहरूलाई अष्ट्रेलिया र स्लोभाकिया पठाउने प्रतिज्ञा गरेर नगद रकम लिन पुगेका थिए, तर कतै वैधानिक प्रक्रिया पूरा नगरी ठगी गरेको उजुरीका आधारमा पक्राउ गरिएको हो । ठगीका लागि मुख्य रूपमा नगद रकम लिने तर त्यसको स्रोतलाई खुलाउन नसक्ने/छल्ने प्रवृत्तिले अपराधीहरूलाई आफ्नो गलत गतिविधि छुपाउन सहज बनाएको देखिन्छ । 

धेरै ठगी र आर्थिक अपराधहरूमा नगद (नोट) लेनदेनको प्रयोग अनुगमन र ट्र्याकिङ्गलाई निकै कठिन बनाउँछ । बैंक खाता वा डिजिटल ट्रान्जेक्सनमा रकम पठाएमा स्पष्ट डिजिटल रेकर्ड कायम रहन्छ, जसले स्रोत र गन्तव्य दुवैलाई छानबिन गर्न सजिलो बनाउँछ । तर नगदमा रकमको कारोबार गर्दा त्यस्तो ट्रान्जेक्सन ट्रेल नभएकाले अपराधीले सजिलै रकम लुकाउन, आपसमा बाँडफाँड गर्न र पत्ता नलाग्ने तरिकाले कारोबार गर्न सक्छन् । यसले अनुसन्धानमा प्रहरीलाई थप चुनौतिहरू सिर्जना गर्छ, र स्रोत नखुलेको नगदलाई ट्रेस गर्न कठिनाइ उत्पन्न गर्छ । 

अर्थतन्त्रमा नगदको अत्यधिक प्रयोगले कर छली, ठगी, अवैध कारोबार र आपराधिक गतिविधिहरूलाई पोषित गर्दछ । यो समस्यालाई समाधान गर्न डिजिटल भुक्तानी प्रणाली (मोबाइल बैंकिङ, e-wallet, ConnectIPS) लाई प्रोत्साहन गर्नु आवश्यक छ, जसले प्रत्येक लेनदेनको ट्र्याकिङ्ग र ट्रान्सपरेन्सी सुनिश्चित गर्छ । साथै, विस्तृत बहस र नीति निर्माणमार्फत नगद मुद्रा (नोट) खारेजी वा नगदको भूमिका सीमित गर्ने उपायहरू अवलम्बन गर्दा अर्थतन्त्रलाई पारदर्शी बनाउन, अवैध नगद कारोबार कम गर्न र नागरिकहरूको वित्तीय सुरक्षा सुधार गर्न मद्दत पुग्छ । यसले आपराधिक नेटवर्कहरूलाई नगदमा लुकेको कारोबारबाट बाहिर निकाल्न र सकारात्मक आर्थिक प्रवाहमा तानेको सुनिश्चित गर्नेछ ।

कागजी नोटको आडमा लागूऔषध ओसारपसार

नेपालगन्जस्थित जमुनाह चेकपोस्टमा प्रहरीले ४८ ग्राम खैरो हेरोइनसहित दुई जनालाई पक्राउ गरेको घटना फेरि एकपटक नगदमा आधारित लागुऔषध कारोबारको जालो कति गहिरो छ भन्ने देखाउँछ। प्रहरीले भारतको रुपैडियाबाट ल्याइँदै गरेको उक्त पदार्थ बरामद गरेको हो । पक्राउ पर्नेमा दाङका ३० वर्षीय हिमाल केसी र २७ वर्षीय सरद खड्का रहेका छन् । उनीहरूले बाँके र दाङका विभिन्न स्थानमा बिक्री गर्ने उद्देश्यले हेरोइन ल्याएको प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट खुलेको छ । 

यस्ता घटनामा प्रायः नगद नै मुख्य माध्यम हुने गरेको देखिन्छ। लागुऔषध कारोबारमा संलग्न समूहहरू डिजिटल भुक्तानीको सट्टा नगद प्रयोग गर्न रुचाउँछन्, किनकि नगद लेनदेनको कुनै स्पष्ट रेकर्ड हुँदैन । विशेषगरी युवाहरू लक्षित बजार बनेको अवस्थामा साना–साना नगद कारोबारमार्फत लागूऔषध सजिलै किनबेच हुने गर्छ । नगदले पहिचान लुकाउन, स्रोत लुकाउन र सञ्जाल विस्तार गर्न सहज बनाउने भएकाले यस्तो अवैध व्यापारको मुख्य इन्धन नै नगद बनेको देखिन्छ ।

यस्तो अवस्थालाई नियन्त्रण गर्न डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको विस्तार अपरिहार्य देखिन्छ । कारोबार बैंक वा डिजिटल माध्यमबाट हुँदा रकमको स्रोत, गन्तव्य र आवृत्ति ट्र्याक गर्न सकिन्छ, जसले अवैध कारोबार पहिचान गर्न राज्यलाई सहयोग पुर्‍याउँछ । नगदको प्रयोग घट्दै गएमा लागुऔषधजस्ता अपराधका लागि सुरक्षित माध्यम नै कम हुँदै जान्छ । त्यसैले युवामाझ फैलँदै गएको यस्तो अपराध नियन्त्रण गर्न डिजिटल भुक्तानीको विस्तार, नगदमा निर्भरता घटाउने नीति र पारदर्शी वित्तीय प्रणाली निर्माण आजको आवश्यक कदम बनेको छ ।

नगद कारोबारले बढ्यो ठगीका घटना

काठमाडौँमा वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने बहानामा ३१ लाख रुपैयाँ ठगी गरेको अभियोगमा प्रहरीले दुई जनालाई पक्राउ गरेको छ। काभ्रेपलाञ्चोककी ४३ वर्षीया उपासना भण्डारी र कैलालीका २३ वर्षीय युवराज कुँवरलाई पक्राउ गरिएको हो। उनीहरूले क्रमशः क्रोएशिया र ग्रीस पठाउने भन्दै विभिन्न व्यक्तिबाट १२ लाख र १९ लाख रुपैयाँ असुलेर फरार भएको उजुरीपछि प्रहरीले काठमाडौँ महानगरपालिका–३१ बाट पक्राउ गरी वैदेशिक रोजगार विभागमा पठाएको जनाएको छ।

यस्ता ठगीका घटनामा नगद रकमको प्रयोग मुख्य आधार बन्ने गरेको देखिन्छ। विदेश पठाउने आशामा पीडितहरूले प्रायः रकम नगदमा बुझाउने भएकाले कारोबारको स्पष्ट रेकर्ड हुँदैन, जसले अपराधीलाई सजिलै फरार हुन र प्रमाण लुकाउन अवसर दिन्छ। नगद लेनदेनले रकमको स्रोत, गन्तव्य र वास्तविक उपयोग ट्र्याक गर्न कठिन बनाउने भएकाले यस्ता ठगी, मानव तस्करी र रोजगार ठगीका जालो फैलिन सहज हुन्छ। यही कारण नगदमा आधारित लेनदेन धेरैजसो संगठित ठगी र अवैध आर्थिक गतिविधिको प्रमुख साधन बन्ने गरेको छ।

यस प्रकारका अपराध न्यूनीकरणका लागि डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको विस्तार अपरिहार्य देखिन्छ। बैंकिङ वा डिजिटल माध्यमबाट रकम स्थानान्तरण हुँदा लेनदेनको अभिलेख सुरक्षित रहन्छ, जसले ठगी, अवैध संकलन र गैरकानुनी आर्थिक गतिविधि पहिचान गर्न राज्यलाई सहयोग पुर्‍याउँछ। विदेश पठाउने नाममा हुने ठगी नियन्त्रण गर्न अनिवार्य बैंकिङ भुक्तानी, पारदर्शी डिजिटल ट्र्याकिङ र नगदमा निर्भरता घटाउने नीतिगत कदम आवश्यक देखिन्छ, जसले नागरिकको सुरक्षा र आर्थिक प्रणालीको विश्वसनीयता दुवैलाई मजबुत बनाउनेछ।