बाल सुधार गृहलाई सुरक्षित बनाउने बाटो : नगद नियन्त्रण र डिजिटल भुक्तानी प्रणाली

बाल सुधार गृह  नेपालमा कानुनी रूपमा अपराधमा संलग्न १८ वर्षमुनिका दण्डात्मक जेल प्रणालीको सट्टा सुधार, पुनर्स्थापना र पुनः समावेशीकरणको सिद्धान्तअनुसार राखिने सरकारी संस्था हुन् । बाल सुधार गृहमा रहेका बच्चाहरूको मानसिक र भावनात्मक अवस्था अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ । उनीहरूले जीवनका विभिन्न समस्याहरू सामना गरिरहेका हुन्छन् जसमा परिवारको समर्थनको अभाव, आर्थिक कठिनाइ, शिक्षा र सामाजिक असमानता समावेश हुन्छ ।  जब असुरक्षित वातावरणमा बालबालिकाहरूलाई लामो समयसम्म सीमित स्थानमा राखिन्छ, तब उनीहरूमा तनाव, रिस र असन्तोष बढ्न सक्छ । यसले सामान्य विवादलाई समेत हिंसात्मक झडपमा परिणत गराउँछ । उदाहरणका लागि, सानोठिमी, भक्तपुरस्थित बाल सुधार गृहमा भएको पछिल्लो झडपमा बालबन्दीहरूले प्रहरीमाथि आक्रमण गरेका थिए, जसले स्थिति नियन्त्रण गर्न प्रहरीले सशस्त्र बलको सहयोग लिनुपरेको थियो । यस्तो घटनाले केवल सुरक्षा जोखिम मात्र बढाउँदैन, यसले संस्थाको विश्वासनीयता र समाजको दृष्टिकोणमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

बाल सुधार गृहमा को जान्छ?

बाल अधिकार ऐन, २०७५ अनुसार Children in Conflict with Law का यस्ता अपराधमा संलग्न बालबालिकालाई रूपमा वर्गीकृत गरिन्छ र उनीहरूलाई वयस्क कारागारमा नराखी सुधार, पुनर्स्थापना र सामाजिक पुनःएकीकरणको उद्देश्यसहित बाल सुधार गृह पठाइन्छ । सुधार गृहमा पुग्ने बालबालिकामा हत्या, बलात्कार, चोरी, लुटपाट, गम्भीर कुटपिट, लागुऔषध सम्बन्धी अपराध तथा सामूहिक झगडा जस्ता मुद्दामा अभियोग लागेका नाबालकहरू पर्छन् । तलको तालिकामा बाल सुधार गृहमा रहेका बालबालिकाको अपराधको प्रकार तथ्याङ्क संक्षेपमा दिइएको छ

अपराधको प्रकार	Frequency (संख्या)	Percentage (%)
बलात्कार/बलात्कार प्रयास (Rape/attempted rape)	76	41.8 %
चोरी (Theft)	32	17.6 %
लागुऔषध प्रयोग/दुरुपयोग (Drug abuse involvement)	23	12.6 %
हत्या/हत्या प्रयास (Murder/attempt to murder)	29	15.9 %
अन्य अपराधहरू (Others)	22	12.1 %
कुल (subtotal)	182	100 %

Source: Springer Nature

नगद, नगदमा आधारित अपराध र डिजिटल भुक्तानी प्रणाली

नेपालमा बालबालिकामा cash-enabled crimes केवल सुधार गृहमा सीमित समस्या होइन, उनीहरूको जीवन र भविष्यमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने जोखिमयुक्त प्रवृत्ति हो । घर, विद्यालय र साथी समूहमा साना चोरी, लुटपाट वा गैरकानुनी नगद लेनदेनमा संलग्न बालबालिका सामाजिक रुपमा अपराध प्रवृत्तिमा आकर्षित हुन्छन्, जसले उनीहरूको शैक्षिक प्रगति र सामाजिक व्यवहारमा नकारात्मक असर पार्छ । यस्तो अपराधमा संलग्नता प्रायः गरीबी, परिवारिक निगरानीको अभाव, साथी समूहको दबाब, र नगदको सहज पहुँचसँग जोडिएको हुन्छ, जसले बालबालिकालाई अन्ततः कानूनी प्रक्रियामा फसाएर सुधार गृहसम्म पुर्‍याउँछ । तथ्यांक अनुसार, बाल सुधार गृहमा रहेका किशोरहरूको करिब १७% चोरी, १५% लुटपाट/गम्भीर चोरी, र १२% लागुऔषध सम्बन्धी आर्थिक अपराध नगद–सञ्चालित घटनासँग सम्बन्धित छन् । बालबालिकामा नगदप्रति विशेष आकर्षण देखिन्छ; उनीहरूलाई पैसा शक्ति, स्वतन्त्रता र सामाजिक मान्यता प्राप्त गर्ने माध्यम जस्तो देखिन्छ, जसले धेरैलाई छोटो अवधिमा लाभका लागि अपराधमा संलग्न गराउँछ । सुधार गृहमा पुग्दा बालबालिकामा नगद प्रति विशेष दृष्टिकोण विकसित हुन्छ; नगद शक्ति, स्वतन्त्रता र समूहमा मान्यता हासिल गर्ने माध्यमको रूपमा देखिन्छ, जसले कतिपयलाई साना चोरी वा अवैध लेनदेनमा लाग्न प्रेरित गर्छ ।

डिजिटल लेनदेनद्वारा अपराधमा लगाम

डिजिटल भुक्तानी प्रणाली (Digital Payment System) र POS system बालबालिकालाई cash-enabled crimes बाट टाढा राख्न प्रभावकारी उपाय हुन् । यी प्रणालीहरूले नगदको सहज पहुँच सीमित गरी चोरी, लुटपाट र अवैध आर्थिक गतिविधिको अवसर घटाउँछ, जसले समाजमा बालबालिकालाई अपराध प्रवृत्तिबाट बचाउँछ । यसले नगद–आधारित अपराधमा संलग्न हुने समूहगत दबाबलाई पनि घटाउँछ । साथै, डिजिटल प्रणालीले प्रशासन, अभिभावक र शिक्षकलाई अनधिकृत लेनदेन र जोखिमपूर्ण आर्थिक व्यवहार तुरुन्तै पहिचान गर्न सक्षम बनाउँछ, जसले early intervention सम्भव बनाउँछ । यसरी, POS र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीले केवल नगद–सञ्चालित अपराध रोक्दैन, बरु बालबालिकामा सकारात्मक वित्तीय व्यवहार, पारदर्शिता र सामाजिक जिम्मेवारीको विकास गर्दै उनीहरूलाई जीवनमा अपराधबाट टाढा राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

बाल सुधारगृहभित्रको नगद पहुँच र हिंसाको सम्बन्ध

उमेर मिश्रण र अधिक भीडले नगद–सञ्चालित अपराधमा संलग्न बालबालिकाबीच प्रतिस्पर्धा र तनाव जन्माउँछ । परिणामस्वरूप, बाल सुधार गृह केवल सुधारको स्थल नभई, नगद–सञ्चालित अपराध सिक्ने र अभ्यास गर्ने वातावरण पनि बन्न पुग्छ। सुधार गृहभित्र केही नगद पहुँचको माध्यम, जस्तै व्यक्तिगत जेब खर्च, पुरस्कार वितरण, वा अन्य साना भुक्तानीले गलत प्रयोगको अवसर सिर्जना गर्छ । जस्तै भक्तपुर सुधार गृहमा भएको झडपले आगजनी र प्रहरीमाथि आक्रमणमा रूप लिएर १७० जना किशोरलाई अन्य स्थानमा सार्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको थियो । अनुसन्धान अनुसार किशोरहरूमा नगदप्रति विशेष आकर्षण रहँदा अनौपचारिक व्यापार, पुरस्कार वितरण र साना लेनदेनमा असमानता वा विवादले तनाव र हिंसा उत्पन्न गर्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा डिजिटली निगरानी, digital payment र financial tracing प्रणालीले अनधिकृत नगद प्रयोग ट्र्याक गर्दै पारदर्शिता र वित्तीय जिम्मेवारी विकास गर्न मद्दत गर्छ, जसले किशोरहरूलाई समूहगत दबाब र नगद–सञ्चालित अपराधबाट टाढा राखेर सुधार गृहलाई सुधार र पुनःसमावेशीकरणको केन्द्र बनाउँछ । यो सबै परिचय पत्र मार्फत digital भुक्तानी मा हासिल गर्न सकिन्छ ।

निष्कर्ष

डिजिटल भुक्तानी र POS प्रणालीको सहयोगले सुधार गृहमा भविष्यमा हुने झडप र हिंसात्मक घटनाहरूलाई न्यून गर्न सकिन्छ । जब सुधार गृह भित्रका गतिविधि र भौतिक आवश्यकता डिजिटल रूपमा ट्र्याक गरिन्छ, जस्तै खाना, कपडा, स्वास्थ्य सामग्री, शिक्षा र मनोरञ्जनका सामग्रीहरूको वितरण, त्यसले पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई सुनिश्चित गर्छ । प्रत्येक बालबालिकाको आवश्यकतामा आधारित व्यवस्थापन र खर्चको विवरण डिजिटल रेकर्डमा राख्दा कर्मचारीहरू र प्रशासनले असन्तोष र द्वन्द्वको प्रारम्भिक संकेत पत्ता लगाउन सक्छन् । यसरी, आपूर्ति र सेवा वितरणमा कुनै पनि ढिलाइ, भेदभाव वा अन्य असमानता हुँदा तुरुन्तै सुधार गर्न सकिन्छ । साथै, POS प्रणाली मार्फत बालबालिकाले सुरक्षित रूपमा आफ्नो व्यक्तिगत आवश्यकता वा सुविधा अनुरोध गर्न सक्ने प्लेटफर्म उपलब्ध गराउन सकिन्छ, जसले उनीहरूमा असन्तोष र तनाव कम गर्नेछ । डिजिटल निगरानी प्रणाली, वित्तीय ट्र्याकिङ, र रिपोर्टिङ संयन्त्रहरू एकीकृत गर्दा झडप हुनुअघि नै प्रशासनले हस्तक्षेप गर्न सक्षम हुन्छ । यसरी, डिजिटल प्रणाली र POS प्रणालीको प्रयोगले सुधार गृहलाई केवल नियन्त्रण गर्ने स्थान मात्र नभई पारदर्शी, संरचित र बालमैत्री वातावरणमा परिणत गर्न सकिन्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा हिंसा र झडपको जोखिम घटाउँछ र बालबालिकालाई सुरक्षित र पुनःस्थापित जीवनतर्फ अघि बढाउँछ ।